Test HPV HR i cytologia płynna nie sprawdzają tego samego. Pierwsze badanie wykrywa wysokoonkogenne typy wirusa HPV, natomiast drugie ocenia wygląd komórek szyjki macicy. W polskim programie profilaktycznym oba badania tworzą obecnie jeden schemat: najpierw wykonuje się test HPV HR, a cytologię płynną analizuje się w razie wykrycia wirusa.
Czym różni się test HPV HR od cytologii płynnej?
Choć materiał do obu badań pobiera się z szyjki macicy w podobny sposób, laboratorium szuka w nim innych nieprawidłowości.
Co wykrywa test HPV HR?
Skrót HPV HR oznacza typy wirusa brodawczaka ludzkiego o wysokim ryzyku onkogennym. Test molekularny sprawdza, czy w próbce znajduje się DNA lub RNA takich typów wirusa. Stosowane w polskim programie badanie obejmuje także genotypowanie HPV 16 i 18, czyli typów szczególnie silnie związanych z rozwojem zmian przedrakowych szyjki macicy.
Test nie pokazuje, czy komórki są już zmienione. Pozwala natomiast wykryć czynnik, który może zapoczątkować proces prowadzący do zmian przedrakowych. Utrzymujące się przez wiele lat zakażenie wysokoonkogennym typem HPV może prowadzić do nieprawidłowości komórkowych, ale większość infekcji jest kontrolowana przez układ odpornościowy i nie powoduje nowotworu.
Co pokazuje cytologia płynna LBC?
Cytologia płynna, określana skrótem LBC od angielskiego liquid-based cytology, służy do mikroskopowej oceny komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy. Próbka nie jest od razu rozprowadzana na szkiełku, lecz trafia do pojemnika ze specjalnym płynem. W laboratorium przygotowuje się z niej równomierny preparat, ograniczając ilość śluzu, krwi i innych elementów utrudniających ocenę.
Wynik cytologii może wskazywać komórki prawidłowe, niejednoznaczne zmiany, zmiany małego lub dużego stopnia albo konieczność ponownego pobrania materiału. Sama cytologia nie rozstrzyga, czy pacjentka ma raka. Przy bardziej niepokojącym wyniku potrzebna jest diagnostyka tkankowa.
Czy są to dwa niezależne badania?
W prywatnych placówkach test HPV i cytologia mogą być zamawiane w różnych konfiguracjach. W publicznym programie profilaktyki raka szyjki macicy funkcjonują jednak jako badanie podstawowe i badanie uzupełniające.
Najpierw laboratorium wykonuje test HPV HR. Jeżeli wynik jest ujemny, cytologia płynna zazwyczaj nie jest oceniana. Gdy wynik HPV HR jest dodatni, z tej samej próbki wykonuje się LBC. Pacjentka nie musi wtedy ponownie zgłaszać się na pobranie.
Takie postępowanie nazywa się triage, czyli kwalifikacją osób z dodatnim wynikiem testu przesiewowego do odpowiedniej dalszej kontroli. Test HPV identyfikuje osoby narażone na podwyższone ryzyko, a cytologia pomaga ocenić, czy w komórkach są już widoczne nieprawidłowości.
Kto może wykonać test w ramach NFZ?
Stan programu na 13 lipca 2026 roku: z bezpłatnego programu mogą korzystać kobiety w wieku 25–64 lat, bez skierowania. W lipcu 2026 trwa końcowy etap przechodzenia z cytologii klasycznej na schemat oparty na HPV HR. Rozporządzenie wchodzące w życie 1 sierpnia 2026 roku wskazuje test HPV HR jako badanie przesiewowe, a LBC jako badanie wykonywane po dodatnim wyniku HPV.
Przy ujemnym wyniku HPV HR i braku dodatkowych czynników ryzyka kolejne badanie profilaktyczne jest przewidziane zasadniczo po 5 latach. Krótsze odstępy mogą dotyczyć między innymi pacjentek przyjmujących leki immunosupresyjne, zakażonych HIV albo pozostających pod kontrolą po wcześniejszych nieprawidłowych wynikach.
Program przesiewowy dotyczy przede wszystkim osób bez objawów. Krwawienia po stosunku, krwawienia pomiędzy miesiączkami lub po menopauzie nie powinny czekać na termin profilaktycznego testu – wymagają osobnej konsultacji diagnostycznej.
Jak przygotować się do pobrania materiału?
Badanie najlepiej zaplanować na czas, kiedy nie występuje krwawienie miesiączkowe. Krew może utrudniać ocenę preparatu, dlatego w przypadku rozpoczęcia miesiączki warto skontaktować się z placówką i zapytać, czy termin powinien zostać zmieniony.
Przez około 48 godzin przed pobraniem, o ile placówka nie zaleci inaczej, dobrze jest unikać współżycia dopochwowego, irygacji, tamponów, środków nawilżających oraz leków, kremów i globulek dopochwowych. Jeżeli leczenia dopochwowego nie można przerwać, należy ustalić termin badania z lekarzem zamiast samodzielnie odstawiać preparat.
Po badaniu ginekologicznym lub zabiegu wykonywanym przez pochwę może być potrzebna krótka przerwa przed pobraniem próbki. Trzeba również poinformować osobę wykonującą badanie o ciąży lub możliwości ciąży, trwającej infekcji, nietypowych upławach oraz wcześniejszych nieprawidłowych wynikach.
Nie trzeba pozostawać na czczo, zmieniać diety ani odstawiać leków przyjmowanych doustnie.
Jak przebiega test HPV HR i cytologia płynna?
Pacjentka zajmuje miejsce na fotelu ginekologicznym. Lekarz albo uprawniona położna wprowadza wziernik, aby uwidocznić szyjkę macicy, a następnie jednorazową szczoteczką pobiera komórki z jej tarczy oraz kanału. Szczoteczka jest płukana lub umieszczana w pojemniku z podłożem płynnym odpowiednim do wykonania testu HPV i LBC.
Samo pobranie trwa zwykle kilka minut. Może wywołać uczucie rozpierania, szczypania lub chwilowego skurczu. Pacjentka może poprosić o mniejszy wziernik, zmianę pozycji, przerwę albo przerwanie badania. Pomocne bywa spokojne oddychanie i świadome rozluźnienie mięśni miednicy.
Po pobraniu możliwe jest niewielkie plamienie, które powinno szybko ustąpić. Obfite krwawienie, narastający ból, gorączka lub nieprzyjemnie pachnąca wydzielina nie są typowym następstwem badania i wymagają kontaktu z placówką.
Co oznacza ujemny wynik HPV HR?
Wynik ujemny oznacza, że w badanej próbce nie wykryto wysokoonkogennych typów HPV objętych testem. Wiąże się to z bardzo małym aktualnym ryzykiem występowania poważnych zmian szyjki macicy, dlatego testu nie trzeba powtarzać co roku.
Taki wynik nie oznacza jednak odporności na przyszłe zakażenie. Nie wyklucza również typów HPV nieobjętych zakresem testu ani innych chorób ginekologicznych. Nowe objawy wymagają oceny niezależnie od prawidłowego wyniku przesiewowego.
Co oznacza dodatni wynik HPV HR?
Wynik dodatni informuje, że wykryto co najmniej jeden wysokoonkogenny typ HPV. Nie jest to rozpoznanie raka ani nawet potwierdzenie zmian przedrakowych. Test HPV nie pozwala też ustalić, od jak dawna trwa zakażenie ani kiedy i od kogo doszło do transmisji. Wirus może ponownie stać się wykrywalny po wielu latach od pierwszego kontaktu.
Po dodatnim wyniku laboratorium ocenia cytologię płynną z tego samego materiału. Dalsze postępowanie zależy od genotypu HPV, wyniku LBC oraz wcześniejszej historii badań. Możliwe jest powtórzenie testu w wyznaczonym terminie albo skierowanie na kolposkopię.
Co oznacza nieprawidłowy wynik cytologii płynnej?
Nieprawidłowe komórki mogą być związane z HPV, ale także ze stanem zapalnym, podrażnieniem, zmianami hormonalnymi czy okresem menopauzy. Nie każda nieprawidłowość ma takie samo znaczenie.
Zmiany małego stopnia mogą ustąpić wraz z wyciszeniem zakażenia. Zmiany dużego stopnia wymagają dokładniejszej oceny, ponieważ częściej wiążą się z zaawansowanymi zmianami przedrakowymi. Ostateczne rozpoznanie stawia się na podstawie wycinka ocenionego histopatologicznie, a nie tylko opisu cytologii.
Jak rozumieć określenia występujące w wyniku LBC?
| Określenie w wyniku | Co oznacza | Jakiego działania można się spodziewać |
|---|---|---|
| NILM | Nie stwierdzono śródnabłonkowej zmiany ani cech nowotworu | Termin kontroli ustala się na podstawie wyniku HPV i wcześniejszych badań |
| ASC-US | Komórki płaskonabłonkowe wyglądają nietypowo, ale charakter zmiany jest niejednoznaczny | Kontrola lub dalsza diagnostyka zależna od HPV i historii pacjentki |
| LSIL | Zmiana śródnabłonkowa małego stopnia, często związana z przemijającym HPV | Możliwa obserwacja albo kolposkopia, zależnie od oceny ryzyka |
| ASC-H | Nie można wykluczyć zmiany dużego stopnia | Zwykle potrzebna jest pogłębiona diagnostyka |
| HSIL | Zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia | Wymaga szybkiej konsultacji oraz najczęściej kolposkopii i biopsji |
| AGC | Nieprawidłowe komórki gruczołowe | Potrzebna jest dokładniejsza diagnostyka ginekologiczna |
| Materiał niezadowalający | Próbka nie pozwala na wiarygodną ocenę, np. z powodu zbyt małej liczby komórek lub obecności krwi | Badanie trzeba powtórzyć w terminie wskazanym przez placówkę |
Nazwy kategorii nie określają samodzielnie rozpoznania. Interpretacja zawsze powinna uwzględniać pełny opis, wynik HPV, genotyp, wiek i poprzednie badania.
Co sprawdzić po otrzymaniu wyniku?
Po otrzymaniu wyniku HPV HR i cytologii należy sprawdzić, czy wykryto zakażenie typem wysokiego ryzyka oraz czy w komórkach szyjki macicy występują nieprawidłowe zmiany. Dalsze postępowanie zależy od zestawienia obu wyników, dlatego może obejmować okresową kontrolę lub pogłębioną diagnostykę. Dodatni wynik HPV HR nie oznacza rozpoznania raka.
Przeczytaj oba elementy opisu
Przy dodatnim HPV HR wynik powinien zawierać informację, czy wykryto HPV 16, HPV 18 lub inny typ wysokoonkogenny, oraz czy wykonano cytologię płynną. Sam napis „HPV dodatni” nie wystarcza do samodzielnego określenia ryzyka.
Zapisz termin zalecanej kontroli
W opisie lub informacji przekazanej przez placówkę powinien znaleźć się termin kolejnego testu, konsultacji albo kolposkopii. Wyniku nie należy odkładać „do następnej rutynowej wizyty”, jeśli laboratorium zaleciło wcześniejsze postępowanie.
Przygotuj wcześniejszą dokumentację
Na konsultację dobrze zabrać wyniki poprzednich cytologii, testów HPV, kolposkopii i biopsji. Zmiana oceniana w oderwaniu od wcześniejszych badań może mieć inne znaczenie niż nieprawidłowość utrzymująca się przez kilka lat.
Nie próbuj leczyć samego wyniku HPV
Nie istnieje lek, który można samodzielnie zastosować w celu natychmiastowego „usunięcia HPV”. Postępowanie koncentruje się na regularnej kontroli oraz leczeniu ewentualnych zmian komórkowych. Suplementy, irygacje i preparaty dopochwowe nie zastępują badań kontrolnych.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja jest potrzebna po otrzymaniu dodatniego HPV HR, nieprawidłowej cytologii lub zalecenia kolposkopii. Termin powinien odpowiadać rekomendacji placówki – część zmian wymaga jedynie kontroli, inne szybszej diagnostyki.
Niezależnie od wyników przesiewowych należy zgłosić się do ginekologa w przypadku krwawienia po stosunku, krwawienia pomiędzy miesiączkami lub po menopauzie, nowych wodnistych albo krwistych upławów, bólu podczas współżycia oraz utrzymującego się bólu podbrzusza lub miednicy. Objawy te mają wiele możliwych przyczyn i nie muszą oznaczać nowotworu, ale powinny zostać wyjaśnione.
Po samym pobraniu pilnego kontaktu z placówką wymaga obfite krwawienie, silny lub narastający ból, omdlenie albo gorączka.
FAQ
Poniżej znajdziesz odpowiedzi na najczęstsze pytania związane z omawianym problemem zdrowotnym. Informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji z lekarzem.
Czy dodatni wynik HPV HR świadczy o niedawnym zakażeniu lub zdradzie partnera?
Nie. Nie można na jego podstawie ustalić czasu ani źródła zakażenia. HPV może pozostawać niewykrywalny przez długi okres, a następnie ponownie się ujawnić. Partnerzy często dzielą infekcję, nie wiedząc o niej, ponieważ zwykle nie powoduje ona objawów.
Czy po szczepieniu przeciw HPV nadal trzeba wykonywać badania?
Tak. Szczepienie znacznie ogranicza ryzyko zakażeń typami objętymi szczepionką, ale nie zabezpiecza przed wszystkimi wysokoonkogennymi typami HPV. Osoby zaszczepione powinny uczestniczyć w badaniach przesiewowych zgodnie z obowiązującym programem.
Czy test można wykonać w ciąży?
O ciąży należy poinformować placówkę podczas rejestracji. Rutynowe badanie przesiewowe może zostać przełożone, szczególnie jeśli nie ma wcześniejszych nieprawidłowych wyników. Inne zasady mogą obowiązywać, gdy pacjentka pozostaje pod kontrolą po dodatnim HPV lub nieprawidłowej cytologii.
Czy test HPV HR można wykonywać po menopauzie?
Tak, o ile pacjentka spełnia kryteria programu lub lekarz widzi wskazania do badania. Suchość i zmniejszona elastyczność pochwy mogą zwiększać dyskomfort, dlatego można wcześniej poprosić o mniejszy wziernik i spokojniejsze tempo badania.
Co zrobić, jeśli wynik próbki jest niediagnostyczny?
Taki opis nie oznacza choroby. Laboratorium mogło otrzymać za mało komórek albo materiał mógł być zasłonięty krwią lub śluzem. Pobranie trzeba powtórzyć w terminie wyznaczonym przez placówkę.
Ile czeka się na wynik?
Czas zależy od laboratorium, obciążenia placówki i tego, czy po dodatnim HPV wykonywana jest dodatkowo cytologia płynna. Termin odbioru najlepiej ustalić podczas pobrania. Gdy wynik nie pojawia się w zapowiedzianym czasie, należy skontaktować się z placówką.
Główne różnice
Test HPV HR oraz cytologia płynna uzupełniają się, ale odpowiadają na dwa różne pytania. Test molekularny sprawdza, czy obecny jest wysokoonkogenny wirus, a LBC pokazuje, czy w komórkach szyjki macicy występują nieprawidłowości.
W obecnym schemacie jedno pobranie umożliwia wykonanie testu HPV HR i – w razie dodatniego wyniku – cytologii płynnej. Dodatnie HPV nie oznacza raka, ale wymaga zastosowania się do zaleceń dotyczących kontroli. Z kolei nieprawidłowa cytologia może prowadzić do kolposkopii i pobrania wycinka, ponieważ dopiero badanie histopatologiczne pozwala dokładnie określić charakter zmiany.
Ważne:
Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i nie stanowią porady medycznej ani nie zastępują konsultacji z lekarzem. W przypadku problemów zdrowotnych, niepokojących objawów lub wątpliwości dotyczących leczenia zawsze skonsultuj się z odpowiednim specjalistą.
Źródła:
- Pacjent.gov.pl – Profilaktyka raka szyjki macicy
- Pacjent.gov.pl – Masz prawo do testu HPV
- Narodowy Instytut Onkologii – Informacje o programie profilaktyki raka szyjki macicy
- National Cancer Institute – HPV and Pap Test Results
- World Health Organization – Guideline on HPV DNA genotyping in cervical screening programmes
- NHS – Cervical screening
- Centers for Disease Control and Prevention – About Genital HPV Infection
