Jakie są przyczyny zachorowania na endometriozę?

Endometrioza to choroba, o której wciąż mówi się zbyt mało, mimo że dotyka milionów kobiet na całym świecie. Dla wielu z nich staje się źródłem przewlekłego bólu, frustracji z powodu opóźnionej diagnozy, a niekiedy również barierą w realizacji marzeń o macierzyństwie. To nie tylko problem ginekologiczny, ale złożone schorzenie wpływające na jakość życia, codzienne funkcjonowanie i emocje pacjentek.

Chociaż endometrioza często rozwija się latami, nie dając jednoznacznych objawów, coraz więcej kobiet zaczyna szukać odpowiedzi na pytanie: skąd się bierze ta choroba? Czy można jej zapobiec? Czy istnieją konkretne przyczyny, które tłumaczą jej pojawienie się? Zrozumienie przyczyn endometriozy to pierwszy krok do skutecznej diagnostyki i leczenia – a przede wszystkim do poprawy komfortu życia kobiet, które zmagają się z tą chorobą każdego dnia.

Czym jest endometrioza?

Endometrioza to przewlekła choroba ginekologiczna, w której tkanka podobna do endometrium – błony śluzowej wyściełającej jamę macicy – pojawia się poza jej naturalną lokalizacją. Mimo że choroba została po raz pierwszy opisana już w 1860 roku przez Karla von Rokitansky’ego, jej przyczyny i mechanizmy nadal nie są w pełni poznane.

Ektopowe ogniska endometriozy reagują na cykliczne zmiany hormonalne, wykazują aktywność podobną do endometrium w jamie macicy. Ich obecność poza macicą prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego, bólu oraz powstawania zrostów i może powodować uszkodzenia okolicznych narządów. W zaawansowanych przypadkach endometrioza może prowadzić do niepłodności.

Choroba dotyka głównie kobiety w wieku rozrodczym – szacuje się, że cierpi na nią 10–15% kobiet między 16. a 40. rokiem życia. Może jednak występować również po menopauzie. Najczęściej lokalizuje się w jamie brzusznej (m.in. na jajnikach, jelitach, pęcherzu), ale może pojawić się także w bardziej nietypowych miejscach, jak opłucna czy pachwiny.

Jakie są przyczyny endometriozy?

Przyczyny endometriozy wciąż nie zostały jednoznacznie ustalone, jednak naukowcy wskazują na szereg teorii, które wyjaśniają rozwój tej choroby. Najbardziej uznawaną koncepcją jest teoria miesiączki wstecznej (Sampsona), według której krew menstruacyjna cofa się przez jajowody do jamy otrzewnej, niosąc ze sobą komórki endometrialne, które następnie wszczepiają się i namnażają poza macicą. Zjawisko to dotyczy nawet 90% kobiet, jednak jedynie u części z nich prowadzi do rozwoju endometriozy.

Do innych hipotez zalicza się metaplazję otrzewnej, czyli przekształcanie się komórek mezotelium w komórki endometrium, a także rozsiew limfatyczny i hematogenny, polegający na przenoszeniu komórek endometrialnych za pośrednictwem układu krwionośnego i chłonnego. Badacze rozważają również udział komórek macierzystych, które mogą różnicować się w tkankę endometrialną. Niektóre z tych hipotez pozwalają także wyjaśnić rzadkie przypadki endometriozy u mężczyzn lub u kobiet.

Istotną rolę w rozwoju endometriozy odgrywają także czynniki immunologiczne. Organizm kobiety dotkniętej endometriozą nie potrafi skutecznie usuwać komórek endometrialnych z jamy otrzewnej. Zamiast eliminować ogniska, komórki układu odpornościowego (np. makrofagi) wydzielają substancje wspierające ich rozwój. Dodatkowo choroba ta jest silnie uzależniona od estrogenów – komórki endometrialne syntetyzują aromatazę, co sprzyja lokalnemu wzrostowi stężenia estrogenów i dalszej proliferacji tkanek.

Wśród czynników ryzyka wymienia się m.in.: wczesne rozpoczęcie miesiączkowania, krótkie cykle miesiączkowe, dysbiozę jelitową, nieprawidłowości w budowie układu rozrodczego oraz obciążony wywiad rodzinny. Objawy takie jak niepłodność i przewlekły ból miednicy są często powiązane z rozpoznaniem endometriozy.

Jakie są objawy endometriozy?

Objawy endometriozy są zróżnicowane i często trudne do jednoznacznego zdiagnozowania, ponieważ mogą imitować inne schorzenia ginekologiczne, urologiczne lub jelitowe. Najczęściej jednak dotyczą silnego bólu, zaburzeń cyklu menstruacyjnego oraz problemów z płodnością.

Ból to najbardziej charakterystyczny i najczęściej zgłaszany objaw. Występuje w różnych formach:

• Bolesne miesiączki (dysmenorrhoea) – dotykają ponad połowy pacjentek. Ból jest intensywny, promieniuje do ud lub krzyża, może trwać dłużej niż okres krwawienia i nasilać się z czasem.
• Przewlekły ból miednicy, ból w czasie owulacji, podczas stosunku płciowego (dyspareunia), oddawania moczu czy wypróżnień – to także częste sygnały ostrzegawcze.
• W rzadkich przypadkach, takich jak endometrioza pachwinowa, może pojawić się cykliczny ból w pachwinie, biodrze lub dolnym kwadrancie brzucha, związany z powiększaniem się guzka.
• Nagły, ostry ból brzucha może wskazywać na pęknięcie torbieli endometrialnej.

Zaburzenia cyklu miesiączkowego również należą do typowych objawów:

• Pacjentki mogą doświadczać nieregularnych, obfitych i przedłużających się krwawień, które prowadzą do anemii i ogólnego osłabienia.
• Miesiączki mogą być nieregularne i trudne do przewidzenia.

Niepłodność dotyka około 30-50% kobiet cierpiących na endometriozę. Choroba może prowadzić do zrostów i blizn blokujących jajowody, utrudniając zapłodnienie lub implantację zarodka.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego i układu moczowego, takie jak wzdęcia, zaparcia, nudności czy krwawienia z odbytu, występują, gdy zmiany endometrialne obejmują jelita lub pęcherz.

Inne objawy mogą obejmować obecność wyczuwalnych guzków – zwłaszcza w przypadkach endometriozy pachwinowej – oraz zajęcie jajników, świadczące o zaawansowaniu choroby.

Warto podkreślić, że nasilenie objawów nie zawsze odzwierciedla stopnia zaawansowania choroby. Niektóre kobiety z rozległymi zmianami nie odczuwają żadnych dolegliwości, podczas gdy inne, z niewielkimi ogniskami, mogą zmagać się z silnym bólem. Objawy często rozwijają się stopniowo i mogą pojawić się wiele lat po rozpoczęciu procesu chorobowego. Szacuje się, że od 2-22% kobiet z endometriozą nie wykazuje wyraźnych symptomów.

Jak leczy się endometriozę?

Leczenie endometriozy jest indywidualnie dobierane do potrzeb pacjentki i zależy od wielu czynników – przede wszystkim lokalizacji oraz rozległości zmian, nasilenia objawów, a także planów związanych z płodnością. W terapii stosuje się różne podejścia, w tym leczenie farmakologiczne, interwencje chirurgiczne, metody wspomagające oraz wsparcie psychologiczne.

Farmakoterapia koncentruje się głównie na regulacji gospodarki hormonalnej i łagodzeniu bólu. W leczeniu objawowym stosuje się leki przeciwbólowe, które pomagają złagodzić dolegliwości, choć nie wpływają na samo źródło choroby. W przypadku leczenia hormonalnego najczęściej stosuje się doustne środki antykoncepcyjne, progestyny oraz agonistów GnRH – substancje te mają na celu ograniczenie produkcji estrogenów, co spowalnia rozwój ognisk endometrialnych. Coraz większe nadzieje wiązane są również z nowoczesnymi lekami, które są obecnie w fazie badań klinicznych. Dodatkowo, w przypadku występowania anemii wywołanej przewlekłymi krwawieniami, stosuje się preparaty zawierające żelazo, by wyrównać poziom hemoglobiny i poprawić ogólny stan zdrowia.

W sytuacjach, gdy leczenie farmakologiczne nie przynosi oczekiwanych efektów lub zmiany są rozległe, konieczne może być leczenie chirurgiczne. Najczęściej stosowaną metodą jest laparoskopia, która pozwala na precyzyjne usunięcie ognisk endometriozy z użyciem lasera lub elektrokauteru. W przypadku rzadkich lokalizacji choroby, takich jak okolica pachwinowa, niezbędne jest specjalistyczne podejście chirurgiczne, obejmujące m.in. usunięcie zmiany wraz z przylegającymi tkankami. U niektórych kobiet, które nie planują już ciąży i zmagają się z przewlekłym bólem opornym na leczenie, rozważa się bardziej radykalne rozwiązania, takie jak histerektomia z usunięciem jajników.

Leczenie endometriozy powinno być kompleksowe – nie tylko skupione na redukcji objawów, ale też dostosowane do celów i stylu życia pacjentki, z uwzględnieniem możliwych nawrotów oraz wsparcia psychicznego.

Dieta i suplementacja – czy może wspomóc leczenie?

Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, której objawy – takie jak ból i zmęczenie – znacząco wpływają na jakość życia pacjentek. Choć dieta nie zastąpi leczenia farmakologicznego ani chirurgicznego, coraz więcej badań wskazuje na jej potencjał wspomagający. Odpowiednio zbilansowany jadłospis może łagodzić stany zapalne, zmniejszać nasilenie objawów oraz pozytywnie wpływać na gospodarkę hormonalną i odporność.

Dieta przeciwzapalna, bazująca na zasadach diety śródziemnomorskiej, okazuje się szczególnie korzystna w przypadku endometriozy. Zakłada ona regularne spożywanie produktów bogatych w błonnik, kwasy tłuszczowe omega-3 i antyoksydanty, takich jak warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy, nasiona i tłuste ryby morskie. Taka dieta wspiera stabilizację poziomu cukru we krwi i pomaga ograniczyć wahania hormonalne, które mogą nasilać ból i inne objawy choroby. Nisko przetworzona żywność oraz unikanie cukrów prostych, czerwonego mięsa i tłuszczów trans to kolejne elementy, które mogą łagodzić stany zapalne. Jednocześnie zaleca się spożywanie mniejszych, ale częstszych posiłków, co sprzyja utrzymaniu równowagi metabolicznej i hormonalnej.

Ważne miejsce w żywieniu kobiet z endometriozą zajmują składniki odżywcze o udokumentowanym działaniu przeciwzapalnym. Kwasy omega-3, obecne w rybach takich jak łosoś czy sardynki, mogą wspierać odporność i zmniejszać ból. Antyoksydanty, w tym witaminy C i E, również działają ochronnie – znajdziemy je m.in. w papryce, natce pietruszki, czarnych porzeczkach, orzechach i pełnych ziarnach. Błonnik, którego zalecana dzienna dawka wynosi około 25 gramów, wspomaga pracę jelit, reguluje perystaltykę oraz korzystnie wpływa na mikrobiotę jelitową. Dieta bogata w błonnik może także pośrednio ograniczać stany zapalne w organizmie, m.in. poprzez modulację metabolizmu hormonów i produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych.

Dieta może zostać dodatkowo wsparta suplementacją, zwłaszcza w przypadkach niedoborów lub zwiększonego zapotrzebowania. Suplementacja witaminą D, której deficyt jest powszechny w Polsce, może łagodzić stany zapalne i wspierać działanie układu odpornościowego. Równie pomocny jest magnez – wspomaga pracę mięśni i układu nerwowego oraz redukuje ból miesiączkowy. Witaminy z grupy B, a zwłaszcza B6 i B12, wpływają korzystnie na równowagę hormonalną i mogą ograniczyć zmęczenie towarzyszące chorobie. Jednak wszelką suplementację warto wcześniej skonsultować z lekarzem lub dietetykiem, aby dopasować ją do indywidualnych potrzeb i uniknąć interakcji z innymi preparatami.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat suplementacji w endometriozie, wejdź na stronę: endomesin.pl

Przyczyny endometriozy – podsumowanie

Endometrioza to złożona i trudna w diagnostyce choroba, której przyczyny nie zostały jednoznacznie określone, ale coraz lepiej poznawane mechanizmy rozwoju wskazują na istotną rolę czynników hormonalnych, immunologicznych, genetycznych oraz anatomicznych. Choć żadna z istniejących teorii nie wyjaśnia w pełni jej powstawania, badania naukowe dostarczają coraz więcej argumentów wspierających koncepcję miesiączki wstecznej, metaplazji otrzewnej czy zaburzeń odporności.

Świadomość, że endometrioza nie jest wyłącznie „silniejszym PMS-em”, lecz przewlekłym schorzeniem wymagającym zindywidualizowanego podejścia, ma ogromne znaczenie nie tylko dla pacjentek, ale również dla lekarzy i całego systemu opieki zdrowotnej. Zrozumienie źródeł choroby to nie tylko pierwszy krok ku jej skutecznemu leczeniu, ale także nadzieja na wcześniejszą diagnozę i poprawę jakości życia milionów kobiet na całym świecie. Włączenie do terapii także diety, suplementacji i wsparcia psychologicznego wzmacnia ten holistyczny kierunek w podejściu do leczenia endometriozy – kierunek, który daje realne szanse na życie bez bólu.

Bibliografia:

1. Mișina, A., Șcerbatiuc-Condur, C., Mișin, I. (2023). Endometrioza inghinală [Inguinal endometriosis]. Arta Medica, 86(1), 33-38. DOI: 10.5281/zenodo.7830815.
2. Bednarowska-Flisiak, A., Biñkowska, M., Dêbski, R. (2004). Endometrioza – co nowego? [Endometriosis: what is new?]. Przegląd Menopauzalny, 2(2004), 22–29.
3. Bobin, L., Malinowski, A. (2007). Rozrosty endometrium – diagnostyka i leczenie [Endometrial hyperplasias – diagnosis and treatment]. Przegląd Menopauzalny, 4(2007), 212–219.
4. Plišić, E. (2022). Endometrioza [Endometriosis] (Undergraduate thesis). University of Zagreb, Faculty of Science. Retrieved from https://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:217:740222.
5. dr Pasternak – Winiarska A., Dieta a endometrioza: odpowiednie odżywianie może pomóc w łagodzeniu objawów?, https://endomesin.pl/wszystko-co-trzeba-wiedziec-o-dziennym-zapotrzebowaniu-na-witaminy/, dostęp: 30.06.2025 r.

Artykuł zewnętrzny