Ciąża to wyjątkowy czas, w którym zapotrzebowanie kobiecego organizmu na witaminy i składniki mineralne wyraźnie rośnie. Nawet starannie zbilansowana dieta nie zawsze pokrywa wszystkich niedoborów – dlatego Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) wydało konkretne rekomendacje: cztery składniki uznaje za obowiązkowe dla każdej ciężarnej, a decyzję o pozostałych uzależnia od wyników badań. Które witaminy rzeczywiście należy przyjmować, od kiedy i w jakich dawkach? Odpowiedź na te pytania pozwoli bezpiecznie zaplanować suplementację i uniknąć błędów, które mogą zaszkodzić zarówno matce, jak i dziecku.
Kiedy zacząć suplementację witamin w ciąży?
Optymalny moment na rozpoczęcie suplementacji to nie pierwsza linia na teście ciążowym, lecz kilka miesięcy wcześniej. Według aktualnych zaleceń PTGiP poszczególne składniki powinny być włączane w różnym czasie:
- kwas foliowy – co najmniej 6 tygodni przed planowanym poczęciem, a najlepiej 3 miesiące wcześniej
- witamina D3 – od momentu potwierdzenia ciąży lub wcześniej, jeśli stwierdzono niedobór
- jod – od pierwszych tygodni ciąży, po uzgodnieniu z lekarzem (wyjątkiem są choroby tarczycy)
- DHA – od początku ciąży; PTGiP dopuszcza włączenie od 20. tygodnia, lecz wcześniejsza suplementacja daje dodatkowe korzyści
Znaczenie dobrego przygotowania do ciąży wyraźnie widać w kontekście cewy nerwowej płodu, która zamyka się do 28. dnia od zapłodnienia. W tym czasie tworzą się struktury, z których powstają mózg i rdzeń kręgowy dziecka. Wiele kobiet dowiaduje się o ciąży dopiero w 4.–6. tygodniu – co oznacza, że okno profilaktyczne już niemal minęło, jeśli suplementacja nie była zaplanowana z wyprzedzeniem. Dane z polskich badań populacyjnych pokazują, że mimo wieloletnich kampanii edukacyjnych nadal znaczna część kobiet zaczyna przyjmować kwas foliowy dopiero po potwierdzeniu ciąży.
Kwas foliowy w ciąży – dlaczego zaczynamy od niego?
Kwas foliowy (witamina B9) to pierwsza i najważniejsza substancja, o której powinna pomyśleć każda kobieta planująca ciążę. Odpowiada za prawidłowy podział komórek, syntezę DNA i zamknięcie cewy nerwowej. Jej niedobór w pierwszych tygodniach zwiększa ryzyko rozszczepu kręgosłupa (spina bifida) i bezmózgowia – wad, którym w dużej mierze można zapobiec przez odpowiednią suplementację. Szacuje się, że regularne przyjmowanie kwasu foliowego przed ciążą i w jej pierwszych tygodniach redukuje ryzyko tych wad nawet o 70%.
Dawkowanie kwasu foliowego a czynniki ryzyka
Dla kobiet zdrowych, bez historii wad cewy nerwowej w rodzinie, PTGiP zaleca dawkę 0,4 mg (400 µg) dziennie, stosowaną zarówno w czasie planowania ciąży, jak i przez pierwsze 12 tygodni po zapłodnieniu. Kobiety obarczone wyższym ryzykiem wymagają innego postępowania. Lekarze rekomendują zwiększone dawki w następujących sytuacjach:
- poprzednia ciąża zakończona wadą cewy nerwowej u dziecka – dawka wynosi wówczas 4–5 mg/dobę
- cukrzyca przedciążowa lub stosowanie leków przeciwpadaczkowych – zazwyczaj 0,8 do 5 mg/dobę, w zależności od preparatu
- otyłość z BMI powyżej 30 – co najmniej 0,8 mg/dobę
- zespół złego wchłaniania, celiakia lub operacja bariatryczna – dawkę ustala lekarz na podstawie wyników morfologii i stężenia homocysteiny
Warto też wiedzieć o różnicy między syntetycznym kwasem foliowym a jego aktywną formą – metylotetrahydrofolianem (5-MTHF). Osoby z mutacją genu MTHFR, która dotyczy nawet 40% populacji, mogą mieć trudności z konwersją syntetycznej postaci do formy aktywnej w organizmie. Preparaty zawierające aktywny folian są przez wielu specjalistów uważane za bezpieczniejszą opcję – decyzję o wyborze warto omówić z lekarzem prowadzącym ciążę.
Witamina D, DHA i jod – trzy składniki poza zasięgiem diety
Obok kwasu foliowego PTGiP wymienia trzy składniki, które powinny znaleźć się w suplementacji każdej ciężarnej: witaminę D3, kwasy DHA i jod. Łączy je jedna właściwość – nawet dobrze skomponowana dieta rzadko dostarcza ich w ilościach wystarczających podczas ciąży.
Witamina D w ciąży – rola i zalecane dawki
Witamina D3 uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej organizmu matki i wspomaga mineralizację kości płodu. Jej niedobór jest zjawiskiem powszechnym w Polsce – szczególnie od października do marca, gdy synteza skórna jest praktycznie niemożliwa. Zalecana dawka dla ciężarnych bez oznaczonego poziomu witaminy D wynosi 1500–2000 IU/dobę. Przy stwierdzonej hipowitaminozie D (25(OH)D poniżej 20 ng/ml) lekarz może zalecić dawki terapeutyczne, zazwyczaj 4000 IU/dobę przez kilka tygodni, a następnie powrót do dawki podtrzymującej.
Kwas DHA (dokozaheksaenowy) należy do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 i odpowiada za prawidłowy rozwój siatkówki oka oraz układu nerwowego dziecka. Suplementacja DHA zmniejsza też ryzyko porodu przedwczesnego. Podstawowe zalecenie PTGiP to minimum 200 mg DHA dziennie od początku ciąży. Kobiety niespożywające regularnie tłustych ryb morskich (np. łosoś, makrela, śledź – co najmniej dwie porcje tygodniowo) powinny zwiększyć dawkę do 600 mg/dobę, a badania wskazują, że w przypadku ciąż wielopłodowych rozważane są dawki rzędu 1000 mg.
Jod jest niezbędny do syntezy hormonów tarczycy, które sterują rozwojem ośrodkowego układu nerwowego płodu. Niedobór jodu w ciąży może prowadzić do opóźnienia umysłowego dziecka lub niedoczynności tarczycy noworodka. Dobowe zapotrzebowanie ciężarnych wynosi 250 µg, z czego dieta pokrywa zwykle około 100 µg – stąd zalecana dodatkowa suplementacja w ilości 150–200 µg/dobę. Kobiety z chorobami tarczycy (Hashimoto, nadczynność) powinny dawkę jodu ustalić indywidualnie z lekarzem.
Żelazo i witamina B12 – nie dla każdej, ale warte uwagi
Nie każdy suplement jest potrzebny każdej ciężarnej – i dwa składniki, które szczególnie często pojawiają się w dyskusjach o ciąży, mają wyraźnie określone wskazania, których przekraczanie może przynieść więcej szkody niż pożytku.
Żelazo w ciąży – suplementacja tylko po badaniach
Żelazo odpowiada za produkcję hemoglobiny i transport tlenu do tkanek matki i płodu. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek rośnie szczególnie w II i III trymestrze, gdy rozbudowuje się łożysko i zwiększa objętość krwi matki. PTGiP jednak nie zaleca rutynowej suplementacji żelazem wszystkim ciężarnym – decyzja powinna wynikać z wyników morfologii krwi. Suplementację włącza się przy niedokrwistości z niedoboru żelaza, czyli gdy hemoglobina spada poniżej 11 g/dl w I i III trymestrze lub poniżej 10,5 g/dl w II trymestrze. Przyjmowanie żelaza bez wskazań może zwiększać ryzyko preeklampsji i cukrzycy gestacyjnej, a na co dzień powoduje zaparcia lub nudności – dlatego nie warto sięgać po nie „na wszelki wypadek”.
Witamina B12 (kobalamina) jest niezbędna do syntezy DNA i prawidłowej produkcji czerwonych krwinek. U kobiet spożywających mięso, ryby i nabiał jej poziom w ciąży rzadko spada do wartości wymagających suplementacji. Ryzyko niedoboru dotyczy przede wszystkim wegetarianek i weganek, kobiet przyjmujących metforminę lub inhibitory pompy protonowej, a także pacjentek po operacjach żołądka. W tych przypadkach lekarz może zalecić suplementację B12, a przy ciężkich niedoborach lub problemach z wchłanianiem – wstrzyknięcia zamiast preparatów doustnych.
Jak wybrać preparat witaminowy dla ciężarnych?
Na rynku dostępnych jest kilkadziesiąt preparatów witaminowych przeznaczonych dla kobiet w ciąży – różnią się składem, formą witamin, ilością substancji czynnych i ceną. Przy nasilonych nudnościach w I trymestrze forma preparatu ma znaczenie nie mniejsze niż jego zawartość.
Wybierając suplement prenatalny, warto zwrócić uwagę na kilka elementów składu i formy:
- forma kwasu foliowego – aktywny folian 5-MTHF jest lepiej przyswajalny niż syntetyczny kwas pteroilomonoglutaminowy, szczególnie u kobiet z mutacją MTHFR
- podział na trymestry – preparaty na I trymestr zawierają folian, D3 i jod; na II i III trymestr dochodzi DHA, cholina i niekiedy magnez
- forma kapsułki z DHA – miękka kapsułka żelatynowa ogranicza rybi posmak, co ma znaczenie przy porannych nudnościach
- obecność witamin B6 i B12 – pomocne u kobiet z nudnościami (B6) lub stosujących dietę roślinną (B12)
Część producentów oferuje zestawy dwuczęściowe z osobną kapsułką witamin i osobną z DHA – taka formuła ułatwia dostosowanie do etapu ciąży i aktualnego samopoczucia. Jakiekolwiek wątpliwości co do składu lub dawkowania zawsze warto wyjaśnić z lekarzem lub farmaceutą.
Niezależnie od wybranego preparatu, każdą decyzję dotyczącą suplementacji warto omówić z lekarzem ginekologiem lub położną prowadzącą ciążę – na podstawie wyników badań określą oni indywidualne potrzeby suplementacyjne.
Więcej poradnikowych treści dotyczących codziennego dbania o organizm można znaleźć również na blogu serwisu tabletka.pl. Dodatkowych informacji na temat produktów związanych ze zdrowiem można szukać także na stronie tabletka.pl.
Artykuł sponsorowany
