Podwyższona prolaktyna może być skutkiem stresu, przyjmowanych leków, niedoczynności tarczycy lub zaburzeń dotyczących przysadki mózgowej. Jej nadmiar może powodować nieregularne miesiączki, problemy z płodnością, mlekotok, spadek libido oraz zaburzenia erekcji. Pojedynczy nieprawidłowy wynik nie zawsze świadczy jednak o chorobie. W wielu przypadkach konieczne jest powtórzenie badania po odpowiednim przygotowaniu oraz ustalenie rzeczywistej przyczyny hiperprolaktynemii.
Czym jest prolaktyna?
Prolaktyna jest hormonem produkowanym przede wszystkim przez przedni płat przysadki mózgowej. Jej najbardziej znaną funkcją jest pobudzanie gruczołów piersiowych do produkcji pokarmu po porodzie. Hormon ten wpływa jednak także na pracę jajników i jąder, wydzielanie estrogenów i testosteronu, płodność, libido oraz funkcjonowanie układu rozrodczego.
Wydzielanie prolaktyny jest kontrolowane między innymi przez dopaminę, która w warunkach fizjologicznych ogranicza jej produkcję. Nadmiar prolaktyny może hamować wydzielanie hormonów odpowiadających za prawidłową pracę jajników i jąder. Z tego powodu długotrwała hiperprolaktynemia może prowadzić do niedoboru estrogenów lub testosteronu, problemów z płodnością, a z czasem również do osłabienia kości.
Co oznacza podwyższona prolaktyna?
Stan, w którym stężenie prolaktyny przekracza zakres referencyjny laboratorium, określa się jako hiperprolaktynemię. Może ona mieć charakter przejściowy albo utrzymywać się przez dłuższy czas.
Stężenie prolaktyny zmienia się w ciągu doby. Wzrasta podczas snu, ciąży i karmienia piersią, a także pod wpływem stresu, bólu, intensywnego wysiłku fizycznego, współżycia oraz stymulacji brodawek sutkowych. Nawet zdenerwowanie związane z pobraniem krwi może spowodować przejściowe podwyższenie wyniku.
Z tego powodu pojedynczy nieznacznie podwyższony wynik prolaktyny nie jest wystarczający do rozpoznania choroby. Lekarz interpretuje go razem z objawami, przyjmowanymi lekami, wynikami innych badań i informacją o sposobie przygotowania do pobrania krwi.
Jakie są przyczyny podwyższonej prolaktyny?
Przyczyny podwyższonej prolaktyny mogą być różne.
Fizjologiczny wzrost prolaktyny
Wysoka prolaktyna jest zjawiskiem prawidłowym w czasie ciąży i karmienia piersią. Przejściowy wzrost może pojawić się również podczas snu, po intensywnym treningu, w wyniku silnego stresu, bólu, współżycia lub stymulacji piersi.
Takie podwyższenie zwykle nie oznacza choroby. Jeśli wynik został wykonany w niesprzyjających warunkach i tylko nieznacznie przekracza normę, lekarz może zalecić jego powtórzenie.
Leki podwyższające prolaktynę
Jedną z częstszych przyczyn hiperprolaktynemii jest stosowanie leków, które wpływają na układ dopaminowy. Wysoką prolaktynę mogą powodować niektóre preparaty przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne, przeciwwymiotne, opioidowe leki przeciwbólowe, preparaty zawierające estrogeny oraz wybrane leki stosowane w leczeniu nadciśnienia.
Wynik może wzrastać między innymi podczas stosowania metoklopramidu, domperydonu, niektórych neuroleptyków oraz części leków przeciwdepresyjnych. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać żadnego preparatu, zwłaszcza leku psychiatrycznego. Ewentualna zmiana dawki lub zamiana leku musi zostać uzgodniona z lekarzem prowadzącym.
Niedoczynność tarczycy
Niedoczynność tarczycy może prowadzić do wzrostu prolaktyny. Z tego powodu w diagnostyce hiperprolaktynemii często oznacza się TSH, a zależnie od wyniku także fT4.
Jeżeli przyczyną wysokiej prolaktyny jest niedobór hormonów tarczycy, właściwe leczenie niedoczynności może doprowadzić do normalizacji stężenia prolaktyny.
Choroby nerek i wątroby
Prolaktyna może być podwyższona w przebiegu przewlekłej niewydolności nerek, ponieważ jej usuwanie z organizmu jest wtedy utrudnione. Hiperprolaktynemia może występować również w zaawansowanych chorobach wątroby.
W zależności od sytuacji lekarz może zlecić oznaczenie kreatyniny, obliczenie wskaźnika eGFR oraz badania oceniające funkcjonowanie wątroby.
Prolactinoma i inne zmiany przysadki
Prolactinoma jest zazwyczaj łagodnym gruczolakiem przysadki, który produkuje prolaktynę. Guz może być niewielki i powodować głównie zaburzenia hormonalne albo większy, wywołując również bóle głowy i zaburzenia widzenia.
Wzrost prolaktyny mogą powodować także inne zmiany znajdujące się w okolicy przysadki. Nawet jeśli same nie produkują prolaktyny, mogą uciskać szypułę przysadki i ograniczać dopływ dopaminy, która hamuje wydzielanie tego hormonu. Aktualne rekomendacje dotyczące prolactinoma podkreślają potrzebę łącznej oceny wyniku hormonalnego, objawów, innych możliwych przyczyn oraz badań obrazowych.
Makroprolaktyna
U części pacjentów wysoki wynik jest związany z obecnością makroprolaktyny, czyli formy hormonu o ograniczonej aktywności biologicznej. Może ona być wykrywana przez test laboratoryjny, mimo że nie powoduje typowych dolegliwości.
Oznaczenie makroprolaktyny jest szczególnie przydatne, gdy wynik jest podwyższony, ale pacjent nie ma objawów charakterystycznych dla hiperprolaktynemii.
Jakie objawy daje podwyższona prolaktyna?
Objawy zależą od stopnia podwyższenia hormonu, czasu trwania zaburzenia, wieku pacjenta oraz płci. Niewielka hiperprolaktynemia może nie powodować żadnych zauważalnych dolegliwości.
Podwyższona prolaktyna u kobiet
U kobiet wysoka prolaktyna może zaburzać owulację oraz regularność cyklu. Miesiączki mogą występować rzadziej, stać się nieregularne albo całkowicie zaniknąć. Konsekwencją może być trudność z zajściem w ciążę.
Charakterystycznym objawem jest mlekotok, czyli pojawienie się mlecznej wydzieliny z piersi poza okresem ciąży i karmienia. Nie występuje on jednak u każdej osoby z hiperprolaktynemią.
Obniżenie stężenia estrogenów może powodować również suchość pochwy, dyskomfort lub ból podczas współżycia, spadek libido oraz pogorszenie samopoczucia.
Podwyższona prolaktyna u mężczyzn
U mężczyzn hiperprolaktynemia może prowadzić do obniżenia testosteronu, spadku libido, zaburzeń erekcji i pogorszenia płodności. Przy długo utrzymującym się zaburzeniu mogą pojawić się zmniejszenie masy mięśniowej, osłabienie owłosienia oraz przewlekłe zmęczenie.
Objawy bywają mniej charakterystyczne niż u kobiet, dlatego rozpoznanie może nastąpić później, niekiedy dopiero wtedy, gdy większa zmiana przysadki zaczyna powodować bóle głowy lub zaburzenia widzenia.
Wpływ hiperprolaktynemii na kości
Długotrwały niedobór estrogenów albo testosteronu może prowadzić do zmniejszenia gęstości mineralnej kości. Nieleczona hiperprolaktynemia może więc zwiększać ryzyko osteopenii i osteoporozy.
Jak przygotować się do badania prolaktyny?
Prolaktynę oznacza się w próbce krwi żylnej. Badanie często wykonuje się rano, zgodnie z instrukcją lekarza lub laboratorium. Przed pobraniem warto odpocząć przez kilkanaście lub kilkadziesiąt minut i ograniczyć sytuacje mogące przejściowo podwyższyć stężenie hormonu.
W okresie poprzedzającym badanie wskazane jest unikanie intensywnego wysiłku fizycznego, silnego stresu, współżycia oraz stymulacji brodawek sutkowych. Należy również poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i preparatach hormonalnych.
Nie każde laboratorium wymaga pozostawania na czczo, dlatego najlepiej stosować się do zaleceń otrzymanych wraz ze skierowaniem. W przypadku niewielkiego przekroczenia normy lekarz może zalecić ponowne oznaczenie prolaktyny w spokojniejszych i bardziej kontrolowanych warunkach.
Jak wygląda diagnostyka podwyższonej prolaktyny?
Diagnostyka rozpoczyna się od potwierdzenia wyniku oraz dokładnego wywiadu. Lekarz pyta między innymi o przyjmowane leki, regularność miesiączek, możliwość ciąży, mlekotok, problemy z płodnością, libido, zaburzenia erekcji, bóle głowy i zmiany widzenia.
U osób mogących być w ciąży wykonuje się test ciążowy. Zazwyczaj ocenia się także funkcję tarczycy poprzez oznaczenie TSH, a często również fT4. Badanie kreatyniny pomaga sprawdzić pracę nerek. W wybranych przypadkach wykonuje się oznaczenie makroprolaktyny.
Zależnie od objawów lekarz może zlecić oznaczenie LH, FSH, estradiolu, testosteronu oraz innych hormonów przysadki. Pozwala to ustalić, czy hiperprolaktynemia wpływa na funkcjonowanie jajników, jąder lub pozostałych osi hormonalnych.
Jeżeli prolaktyna pozostaje podwyższona, nie można wskazać oczywistej przyczyny albo występują objawy sugerujące zmianę przysadki, wykonywany jest rezonans magnetyczny przysadki mózgowej. Badanie pozwala ocenić jej budowę, wykryć ewentualnego gruczolaka i określić jego wielkość.
Czy wysoka prolaktyna zawsze oznacza guz przysadki?
Nie. Podwyższona prolaktyna może wynikać ze stresu, ciąży, karmienia piersią, przyjmowanych leków, niedoczynności tarczycy, niewydolności nerek lub obecności makroprolaktyny.
Prolactinoma jest jedną z możliwych przyczyn, lecz nie rozpoznaje się go na podstawie pojedynczego wyniku. Diagnoza wymaga uwzględnienia stężenia hormonu, objawów, leków, wyników innych badań oraz obrazu przysadki w rezonansie magnetycznym.
Jak leczy się podwyższoną prolaktynę?
Leczenie zależy od przyczyny zaburzenia, wysokości wyniku, występujących objawów oraz planów dotyczących ciąży. Nie każdy podwyższony wynik wymaga leczenia farmakologicznego.
Jeżeli wzrost był przejściowy i nie potwierdził się w kolejnym badaniu, może nie być konieczne dalsze postępowanie. W przypadku niedoczynności tarczycy stosuje się leczenie wyrównujące jej funkcję.
Gdy hiperprolaktynemia jest związana z przyjmowanymi lekami, lekarz może rozważyć zmniejszenie dawki, zmianę preparatu albo zastosowanie alternatywnego leczenia. Nie wolno robić tego samodzielnie.
W leczeniu prolactinoma stosuje się przede wszystkim agonistów dopaminy, najczęściej kabergolinę, a w określonych sytuacjach także bromokryptynę. Kabergolina zmniejsza produkcję prolaktyny i może prowadzić do zmniejszenia wielkości guza. Leczenie wymaga kontroli stężenia hormonu, a czasami również powtórzenia rezonansu przysadki.
Operacja jest rozważana między innymi wtedy, gdy leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne, źle tolerowane albo guz powoduje istotny ucisk na struktury odpowiedzialne za widzenie. Decyzję o sposobie terapii podejmuje endokrynolog, a w razie potrzeby także neurochirurg.
Czy podwyższona prolaktyna utrudnia zajście w ciążę?
Wysoka prolaktyna może hamować prawidłową owulację, powodować nieregularne cykle lub prowadzić do zaniku miesiączki. Z tego względu hiperprolaktynemia może utrudniać zajście w ciążę.
Po ustaleniu przyczyny i zastosowaniu odpowiedniego leczenia owulacja oraz płodność często wracają. Powrót płodności może nastąpić stosunkowo szybko po rozpoczęciu skutecznej terapii, dlatego zasady planowania ciąży i stosowania antykoncepcji należy omówić z lekarzem.
Kiedy należy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja lekarska jest wskazana, gdy podwyższone stężenie prolaktyny utrzymuje się w kolejnych badaniach albo towarzyszą mu zaburzenia miesiączkowania, mlekotok, problemy z zajściem w ciążę, spadek libido, zaburzenia erekcji, przewlekłe bóle głowy lub pogorszenie widzenia.
Nagły, wyjątkowo silny ból głowy, gwałtowne pogorszenie wzroku, podwójne widzenie, wymioty, zaburzenia świadomości lub inne ostre objawy neurologiczne wymagają pilnej pomocy medycznej.
Najczęstsze pytania
Poniżej prezentujemy najczęsciej zadawane pytania dotyczące podwyższonej prolaktyny.
Jaki poziom prolaktyny uznaje się za podwyższony?
Zakres referencyjny zależy od laboratorium, zastosowanej metody, płci, ciąży oraz innych czynników. Wynik należy interpretować zgodnie z normą podaną przez laboratorium i w zestawieniu z objawami pacjenta. Sama wartość przekraczająca normę nie przesądza o przyczynie zaburzenia.
Czy stres może podwyższyć prolaktynę?
Tak. Stres psychiczny, ból i zdenerwowanie podczas pobierania krwi mogą przejściowo zwiększyć stężenie prolaktyny. Dlatego przy nieznacznym przekroczeniu normy badanie często wykonuje się ponownie po spokojnym odpoczynku.
Czy podwyższona prolaktyna powoduje tycie?
Hiperprolaktynemia nie zawsze bezpośrednio powoduje przyrost masy ciała. Może jednak współwystępować ze zmianami hormonalnymi, spadkiem aktywności, pogorszeniem samopoczucia lub niedoczynnością tarczycy, które mogą sprzyjać zwiększeniu masy ciała. W takiej sytuacji należy ocenić nie tylko prolaktynę, ale również inne możliwe przyczyny.
Czy wysoka prolaktyna oznacza niepłodność?
Podwyższona prolaktyna może obniżać płodność, ponieważ zaburza owulację u kobiet i może zmniejszać produkcję testosteronu oraz jakość nasienia u mężczyzn. Nie oznacza to jednak trwałej niepłodności. Po właściwym leczeniu płodność często się poprawia.
Czy przy podwyższonej prolaktynie wykonuje się rezonans?
Rezonans magnetyczny przysadki nie jest konieczny po każdym pojedynczym, nieznacznie podwyższonym wyniku. Badanie jest rozważane, gdy hiperprolaktynemia utrzymuje się, nie ma oczywistej przyczyny, wynik jest znacznie podwyższony albo występują objawy sugerujące zmianę w obrębie przysadki.
Czy podwyższoną prolaktynę zawsze trzeba leczyć?
Nie. Leczenie zależy od przyczyny, nasilenia objawów i wpływu zaburzenia na zdrowie. Przejściowy wzrost, bezobjawowa makroprolaktynemia lub niewielkie podwyższenie mogą nie wymagać farmakoterapii. Decyzję podejmuje lekarz po przeprowadzeniu diagnostyki.
Czy można samodzielnie odstawić lek podwyższający prolaktynę?
Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać dawki przepisanego leku. Nagłe przerwanie terapii, szczególnie psychiatrycznej, może być niebezpieczne. Możliwe rozwiązania należy omówić z lekarzem, który przepisał dany preparat.
Najważniejsze informacje
Podwyższona prolaktyna może mieć wiele przyczyn, od stresu i fizjologicznych zmian związanych z ciążą, przez stosowane leki i niedoczynność tarczycy, aż po choroby przysadki. Pojedynczy nieprawidłowy wynik nie powinien być interpretowany bez uwzględnienia warunków pobrania krwi, objawów oraz innych wyników badań.
Diagnostyka może obejmować powtórne oznaczenie prolaktyny, test ciążowy, ocenę funkcji tarczycy i nerek, oznaczenie makroprolaktyny oraz analizę przyjmowanych leków. W uzasadnionych przypadkach wykonywany jest rezonans magnetyczny przysadki.
Leczenie dobiera się do przyczyny. Może ono polegać na obserwacji, terapii choroby podstawowej, bezpiecznej modyfikacji przyjmowanych leków albo zastosowaniu preparatów obniżających prolaktynę. W przypadku podejrzenia hiperprolaktynemii warto skonsultować wynik z lekarzem rodzinnym, ginekologiem lub endokrynologiem.
Ważne:
Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i nie stanowią porady medycznej ani nie zastępują konsultacji z lekarzem. W przypadku problemów zdrowotnych, niepokojących objawów lub wątpliwości dotyczących leczenia zawsze skonsultuj się z odpowiednim specjalistą.
Źródła:
- Endocrine Society, Hyperprolactinemia.
- Melmed S. i wsp., Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline, „The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism”, 2011.
- Petersenn S. i wsp., Diagnosis and Management of Prolactin-Secreting Pituitary Adenomas: A Pituitary Society International Consensus Statement, „Nature Reviews Endocrinology”, 2023.
- Endotext, Prolactinoma Management.
- University Hospitals Sussex NHS Foundation Trust, Cabergoline Treatment.
