Lipoproteina(a), czyli Lp(a), to badanie krwi pomagające ocenić wrodzone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Jej stężenie w dużej mierze zależy od genów, dlatego u wielu osób wystarczy oznaczyć je raz w życiu. Sam wynik nie jest jednak diagnozą – trzeba go interpretować razem z lipidogramem, wiekiem, chorobami, wywiadem rodzinnym i ogólnym ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Czym jest lipoproteina(a)?
Lipoproteina(a), zapisywana jako Lp(a), to cząsteczka podobna do LDL, czyli tzw. „złego cholesterolu”, ale z dodatkowym białkiem – apolipoproteiną(a). To właśnie ta budowa sprawia, że Lp(a) ma znaczenie w ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego.
Wysokie stężenie Lp(a) może sprzyjać procesom miażdżycowym i zapalnym w naczyniach. Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe wskazuje, że podwyższone Lp(a) jest związane przyczynowo z ryzykiem miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej oraz zwężenia zastawki aortalnej.
To ważne: Lp(a) zwykle nie daje objawów. Osoba z wysokim wynikiem może czuć się dobrze, a mimo to mieć dodatkowy czynnik ryzyka, który lekarz powinien uwzględnić przy ocenie zdrowia serca i naczyń.
Dlaczego badanie Lp(a) wykonuje się raz w życiu?
Stężenie Lp(a) jest w dużej mierze zależne od genów. Polskie rekomendacje PTK/PTL podają, że około 90% stężenia Lp(a) jest uwarunkowane genetycznie, a aktualne zalecenia wskazują na oznaczenie Lp(a) przynajmniej raz w życiu u każdej osoby.
Także europejski konsensus EAS rekomenduje pomiar Lp(a) co najmniej raz u osób dorosłych. W większości przypadków powtarzanie badania nie jest konieczne, ale wyjątkiem mogą być sytuacje, w których wynik mieści się w tzw. szarej strefie, wynik jest blisko punktów odcięcia albo istnieją czynniki mogące wpływać na stężenie Lp(a).
W Polsce Lp(a) pojawia się również w programie Moje Zdrowie. Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że lipoproteina(a) jest w tym programie badaniem wykonywanym raz w życiu, a Pacjent.gov.pl informuje, że osoby w wieku 20–40 lat otrzymują dodatkowo badanie lipoproteiny A.
Kiedy lekarz może szczególnie zalecić badanie Lp(a)?
Choć coraz częściej mówi się o oznaczeniu Lp(a) u każdej dorosłej osoby, badanie ma szczególne znaczenie u osób z obciążeniem sercowo-naczyniowym. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy w rodzinie występowały zawały serca lub udary w młodym wieku, rozpoznano hipercholesterolemię rodzinną, chorobę wieńcową, chorobę tętnic obwodowych albo gdy pacjent ma graniczne ryzyko sercowo-naczyniowe i potrzebna jest dokładniejsza ocena. Polskie rekomendacje wskazują też na znaczenie Lp(a) u osób z przedwczesną chorobą sercowo-naczyniową, bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym oraz w wybranych sytuacjach położniczych, np. przy nawracających utratach ciąży lub ograniczeniu wzrostu wewnątrzmacicznego.
Jak wygląda badanie lipoproteiny(a)?
Badanie polega na pobraniu próbki krwi żylnej. Samo oznaczenie Lp(a) zwykle nie wymaga specjalnego przygotowania, ale jeżeli jest wykonywane razem z lipidogramem lub innymi badaniami, trzeba stosować się do zaleceń laboratorium albo lekarza.
Wynik może być podany w mg/dl albo w nmol/l. Tych jednostek nie powinno się samodzielnie przeliczać prostym mnożnikiem, ponieważ Lp(a) może różnić się budową cząsteczek u różnych osób. Najlepiej porównać wynik z zakresem i komentarzem laboratorium, a następnie omówić go z lekarzem.
Co może oznaczać wynik lipoproteiny(a)?
Niski wynik zwykle oznacza, że Lp(a) nie jest istotnym dodatkowym czynnikiem ryzyka. Wynik graniczny lub podwyższony nie oznacza automatycznie, że pacjent zachoruje, ale może zmieniać ocenę całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego.
Polskie rekomendacje wskazują, że zależność między Lp(a) a ryzykiem ma charakter liniowy – im wyższe stężenie, tym większe znaczenie kliniczne może mieć wynik. Jako wartości orientacyjne podaje się: poniżej 30 mg/dl lub 75 nmol/l jako wartość docelową, 30–50 mg/dl lub 75–125 nmol/l jako zakres umiarkowanego ryzyka, powyżej 50 mg/dl lub 125 nmol/l jako zakres dużego ryzyka, a powyżej 180 mg/dl lub 450 nmol/l jako bardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe.
Jak wstępnie interpretować wynik Lp(a)?
| Wynik Lp(a) | Możliwe znaczenie | Co omówić z lekarzem |
|---|---|---|
| <30 mg/dl lub <75 nmol/l | Zwykle niższe znaczenie Lp(a) jako czynnika ryzyka | Całościowe ryzyko sercowo-naczyniowe, lipidogram, ciśnienie, glukoza |
| 30–50 mg/dl lub 75–125 nmol/l | Tzw. szara strefa / umiarkowane zwiększenie ryzyka | Czy powtórzyć badanie, najlepiej w jednostce nmol/l; jakie są inne czynniki ryzyka |
| >50–180 mg/dl lub >125–450 nmol/l | Podwyższone Lp(a), możliwe duże znaczenie w ocenie ryzyka | Docelowe wartości LDL, intensywność profilaktyki, wywiad rodzinny |
| >180 mg/dl lub >450 nmol/l | Bardzo wysokie Lp(a), potencjalnie istotny czynnik ryzyka | Konsultację kardiologiczną/lipidologiczną, ocenę krewnych I stopnia, plan kontroli ryzyka |
Tabela ma charakter orientacyjny. Ostateczna interpretacja zależy od norm laboratorium i sytuacji pacjenta.
Czy wysoką lipoproteinę(a) da się obniżyć dietą?
Styl życia ma zwykle niewielki wpływ na samo stężenie Lp(a), ponieważ wynik jest silnie związany z genetyką. Nie oznacza to jednak, że dieta, aktywność fizyczna, rzucenie palenia czy leczenie nadciśnienia nie mają znaczenia. Mają – tylko działają głównie przez zmniejszanie innych czynników ryzyka, takich jak LDL, ciśnienie tętnicze, masa ciała, glikemia czy stan naczyń.
Polskie rekomendacje podkreślają, że aktywność fizyczna ma minimalny wpływ na Lp(a), ale poprawia inne parametry lipidowe, zwłaszcza triglicerydy i HDL, a zalecenia dietetyczne powinny być dopasowane indywidualnie.
Czy po wysokim wyniku Lp(a) trzeba zmienić leczenie?
Nie należy robić tego samodzielnie. Leczenie zależy od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, chorób współistniejących i pozostałych wyników, szczególnie LDL-C. U wielu pacjentów lekarz może skupić się na intensywniejszej kontroli modyfikowalnych czynników ryzyka.
W przypadku statyn w badaniach obserwowano różny wpływ na Lp(a), ale polskie rekomendacje wskazują, że ewentualny wzrost Lp(a) podczas leczenia statyną nie ma znaczenia klinicznego i nie ma zaleceń, aby z tego powodu odstawiać statyny.
Co przygotować na wizytę po wyniku Lp(a)?
Na wizytę zabierz wynik Lp(a) z jednostką i zakresem laboratorium, aktualny lipidogram, listę przyjmowanych leków oraz informacje o chorobach w rodzinie. Szczególnie ważne są zawały serca, udary, choroba wieńcowa, nagłe zgony sercowe lub bardzo wysokie stężenia cholesterolu u bliskich krewnych.
Z lekarzem omów przede wszystkim, czy wynik zmienia Twoją kategorię ryzyka sercowo-naczyniowego, jakie powinny być docelowe wartości LDL-C, czy potrzebne są dodatkowe badania oraz czy warto poinformować krewnych pierwszego stopnia o możliwości oznaczenia Lp(a). EAS wskazuje, że przy wysokim Lp(a) znaczenie może mieć ocena krewnych, zwłaszcza przy rodzinnej hipercholesterolemii, bardzo wysokim Lp(a) lub przedwczesnej chorobie sercowo-naczyniowej w rodzinie.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Do lekarza rodzinnego, kardiologa lub lipidologa warto zgłosić się, gdy wynik Lp(a) jest podwyższony, mieści się w szarej strefie, w rodzinie były wczesne zawały lub udary, masz wysokie LDL, nadciśnienie, cukrzycę, chorobę nerek, chorobę wieńcową albo chorobę tętnic obwodowych.
Pilnej pomocy medycznej wymagają natomiast objawy mogące sugerować zawał lub udar: silny ból albo ucisk w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie jednej strony ciała, opadanie kącika ust, zaburzenia mowy, nagłe zaburzenia widzenia lub bardzo silny, nietypowy ból głowy. W takiej sytuacji nie czeka się na wizytę planową.
FAQ:
Czy lipoproteina(a) to to samo co cholesterol LDL?
Nie. Lp(a) jest podobna do LDL, ale zawiera dodatkowe białko – apolipoproteinę(a). Dlatego nawet przy dobrym wyniku LDL u części osób Lp(a) może być dodatkowym czynnikiem ryzyka.
Czy badanie Lp(a) trzeba wykonywać na czczo?
Samo oznaczenie Lp(a) zwykle nie wymaga bycia na czczo. Jeśli jednak badanie jest wykonywane razem z lipidogramem lub innymi parametrami, najlepiej zastosować się do zaleceń laboratorium.
Czy podwyższona lipoproteina(a) oznacza, że będę mieć zawał?
Nie. Podwyższony wynik oznacza zwiększenie ryzyka, ale nie przesądza o wystąpieniu choroby. Znaczenie wyniku zależy od wielu czynników: LDL, ciśnienia, palenia, cukrzycy, wieku, chorób przewlekłych i wywiadu rodzinnego.
Czy można obniżyć Lp(a) dietą?
Dieta ma zwykle niewielki wpływ na samo Lp(a), bo jego stężenie jest głównie uwarunkowane genetycznie. Nadal ma jednak duże znaczenie dla obniżenia LDL, ciśnienia, masy ciała i ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego.
Czy wysoki wynik Lp(a) trzeba powtórzyć?
Często jeden pomiar wystarcza. Powtórzenie może być rozważone, gdy wynik jest w zakresie 30–50 mg/dl lub 75–125 nmol/l, jest blisko punktów odcięcia, podano go w mniej preferowanej jednostce albo istnieją choroby lub sytuacje mogące wpływać na stężenie Lp(a).
Czy rodzina też powinna zbadać Lp(a)?
Przy wysokim Lp(a), przedwczesnej chorobie sercowo-naczyniowej w rodzinie lub podejrzeniu rodzinnych zaburzeń lipidowych lekarz może zalecić oznaczenie Lp(a) u krewnych pierwszego stopnia.
Na co zwrócić szczególną uwagę
Lipoproteina(a) to ważne badanie w ocenie wrodzonego ryzyka sercowo-naczyniowego. U wielu osób wystarczy wykonać je raz w życiu, ponieważ wynik jest silnie zależny od genów. Podwyższona Lp(a) nie jest samodzielną diagnozą, ale może zmienić ocenę ryzyka i wpłynąć na plan profilaktyki. Najważniejsze jest omówienie wyniku z lekarzem w kontekście lipidogramu, chorób współistniejących, stylu życia i historii rodzinnej.
