Odleżyna nie zawsze zaczyna się od widocznej rany. Pierwszym sygnałem może być zmiana koloru skóry, miejscowe ocieplenie, obrzęk, stwardnienie albo ból odczuwany w miejscu stale narażonym na ucisk. Uszkodzenie tkanek może rozwijać się głębiej, zanim na powierzchni pojawi się otwarta rana. Dlatego profilaktykę należy rozpocząć od pierwszego dnia ograniczonej mobilności, a nie dopiero po zauważeniu pęcherza lub ubytku skóry.
Największe znaczenie mają regularna kontrola skóry, zmiana pozycji, ograniczenie wilgoci, odpowiednie odżywienie oraz prawidłowo dobrane podłoże. Materac przeciwodleżynowy może być ważnym elementem opieki, lecz nie zastępuje pozostałych działań. Skuteczna profilaktyka nie opiera się na jednym produkcie. To powtarzalny plan wykonywany każdego dnia.
Kto jest szczególnie narażony na odleżyny?
Ryzyko rośnie u osób, które nie potrafią samodzielnie obrócić się w łóżku, przesunąć kończyn ani zmienić pozycji siedzącej. Dotyczy to między innymi pacjentów po udarze, urazach, rozległych operacjach, z zaawansowanymi chorobami neurologicznymi oraz osób osłabionych długotrwałym leczeniem.
Dodatkowymi czynnikami są zaburzenia czucia, nietrzymanie moczu lub stolca, niedożywienie, odwodnienie, problemy z krążeniem i wcześniejsze występowanie odleżyn. Zagrożenie zwiększają również źle dopasowane protezy, ortezy, przewody, maski tlenowe i inne elementy uciskające skórę.
Brak skarg na ból nie oznacza, że tkanki są bezpieczne. Pacjent z zaburzeniami czucia, demencją albo ograniczoną możliwością komunikowania się może nie zgłosić dyskomfortu. W takiej sytuacji systematyczna obserwacja skóry przez opiekuna nabiera szczególnego znaczenia.
Zacznij od indywidualnego planu opieki
Nie istnieje jeden harmonogram zmiany pozycji odpowiedni dla wszystkich chorych. Częstotliwość należy dopasować do stanu skóry, mobilności, rodzaju materaca, sposobu odżywiania, chorób współistniejących i czasu spędzanego w łóżku lub fotelu. Plan najlepiej ustalić z pielęgniarką, lekarzem albo fizjoterapeutą.
Warto zapisać:
- w jakich pozycjach pacjent może bezpiecznie przebywać,
- jak często należy kontrolować skórę,
- które miejsca są szczególnie narażone na ucisk,
- jakich akcesoriów używać podczas układania,
- kto odpowiada za zmianę pozycji i pielęgnację,
- jakie objawy wymagają kontaktu z personelem medycznym.
Taki plan pomaga zachować ciągłość opieki, gdy przy chorym zmieniają się członkowie rodziny. Ogranicza również ryzyko sytuacji, w której każda osoba stosuje inną technikę albo zakłada, że potrzebne czynności wykonał już ktoś inny.
Codziennie oglądaj skórę
Skórę należy kontrolować przynajmniej raz dziennie, a przy wysokim ryzyku zgodnie z zaleceniami personelu medycznego. Szczególnej uwagi wymagają okolice kości krzyżowej, pośladków, bioder, pięt, kostek, łokci, łopatek i potylicy. U osoby długo siedzącej trzeba sprawdzać także miejsca pod udami i w okolicy guzów kulszowych.
Na jasnej skórze niepokojące może być zaczerwienienie, które nie blednie po delikatnym uciśnięciu. Na ciemniejszej karnacji zmiana nie zawsze będzie czerwona – może wyglądać na siną, fioletową lub wyraźnie ciemniejszą od otoczenia. Zwróć uwagę również na miejscowe ciepło, obrzęk, twardość, pęcherze, pęknięcia i ból.
Nie masuj zaczerwienionego miejsca i nie nacieraj go spirytusem. Tarcie może dodatkowo uszkodzić tkanki. Podejrzany obszar należy odciążyć i skonsultować z pielęgniarką lub lekarzem, szczególnie gdy zmiana nie znika, powiększa się albo pojawia się rana.
Zmieniaj pozycję bez przesuwania skóry po materacu
Długotrwały ucisk utrudnia prawidłowe ukrwienie tkanek. Zagrożeniem jest również ścinanie, które pojawia się między innymi wtedy, gdy pacjent zsuwa się po wysoko uniesionym zagłówku albo jest przeciągany po pościeli. Powierzchnia skóry pozostaje wtedy w miejscu, podczas gdy głębiej położone tkanki ulegają przesunięciu.
Do zmiany pozycji można wykorzystywać podkłady ślizgowe, prześcieradła transportowe i inne pomoce zalecone przez specjalistę. Nie ciągnij chorego za ręce ani nie podnoś go pod pachami. Jeżeli pacjent jest ciężki, wiotki, odczuwa silny ból albo nie potrafi współpracować, potrzebna może być pomoc drugiej osoby lub urządzenie do transferu.
Po ułożeniu sprawdź, czy pod ciałem nie pozostały zwinięte podkłady, przewody, pilot, telefon lub fałdy pościeli. Nawet niewielki twardy przedmiot może powodować punktowy ucisk. Poduszki i kliny powinny stabilizować pozycję, ale nie mogą tworzyć kolejnych miejsc nacisku.
Materac pomaga, ale nie wykonuje całej pracy
Zwykły, zużyty materac może zapadać się pod chorym, utrudniać zmianę pozycji i zwiększać nacisk w okolicy wystających części ciała. Przy dłuższej opiece stosuje się między innymi specjalistyczne materace piankowe oraz modele zmiennociśnieniowe wyposażone w pompę. Wybór zależy od poziomu ryzyka, masy pacjenta, jego mobilności i stanu skóry.
Potrzebne wyposażenie, w tym łóżka oraz materace wspierające opiekę nad osobą o ograniczonej sprawności, można znaleźć na dlachorych.pl. Przed zamówieniem trzeba sprawdzić dopuszczalne obciążenie, wymiary i przeznaczenie konkretnego modelu. Określenie „przeciwodleżynowy” nie oznacza, że każdy materac będzie właściwy dla każdego pacjenta.
Znaczenie ma również rama łóżka. Regulacja wysokości pomaga opiekunowi wykonywać pielęgnację bez ciągłego pochylania się, a podnoszony segment pleców ułatwia karmienie, rozmowę i niektóre czynności oddechowe. Przy porównywaniu modeli pomocny może być poradnik wyjaśniający, jakie funkcje powinno mieć łóżko rehabilitacyjne.
Nawet najlepszy materac nie zwalnia ze zmiany pozycji, kontroli skóry i dbania o jej suchość. Sprzęt zmniejsza ryzyko, ale nie eliminuje przyczyny problemu.
Chroń skórę przed wilgocią
Nietrzymanie moczu, biegunka, pot i wysięk z rany osłabiają naturalną barierę skóry. Wilgotny naskórek łatwiej ulega podrażnieniom i uszkodzeniu podczas tarcia. Środki chłonne trzeba zmieniać w odpowiednim czasie, a skórę delikatnie oczyszczać oraz dokładnie osuszać bez energicznego pocierania.
Preparat barierowy może zabezpieczać skórę przed kontaktem z wilgocią, ale powinien być stosowany zgodnie z zaleceniami. Gruba warstwa przypadkowego kosmetyku utrudnia ocenę skóry i nie rozwiązuje problemu ucisku. Jeżeli nietrzymanie moczu lub stolca pojawiło się nagle albo trudno je kontrolować, warto omówić sytuację z lekarzem lub pielęgniarką.
Pościel i ubranie powinny być suche, przewiewne i pozbawione grubych szwów. Prześcieradło musi leżeć równo. Nie należy jednak napinać go tak mocno, aby zwiększało ucisk na palce lub stopy chorego.
Pilnuj jedzenia i nawodnienia
Organizm potrzebuje energii, białka, witamin, składników mineralnych i płynów do utrzymania skóry oraz regeneracji tkanek. Osoba ciężko chora może jednak tracić apetyt, mieć nudności, problemy z gryzieniem albo trudności z połykaniem. Samo pozostawienie pełnego talerza przy łóżku nie oznacza, że pacjent rzeczywiście zjadł posiłek.
Obserwuj ilość spożywanego jedzenia i wypijanych płynów. Nie wprowadzaj na własną rękę restrykcyjnej diety ani dużych dawek suplementów. Jeśli chory szybko traci masę ciała, odmawia jedzenia, krztusi się, kaszle podczas picia lub przechowuje pokarm w ustach, potrzebna jest konsultacja z lekarzem, dietetykiem klinicznym albo specjalistą zajmującym się zaburzeniami połykania.
Podczas jedzenia pacjent powinien znajdować się w pozycji zaleconej przez personel medyczny. Ułożenie półleżące nie zawsze jest bezpieczne, szczególnie przy zaburzeniach połykania. Sposobu karmienia nie należy ustalać metodą prób i błędów.
Wspieraj bezpieczny ruch
Osoba leżąca nie zawsze musi pozostawać całkowicie nieruchoma. Jeżeli lekarz lub fizjoterapeuta nie widzi przeciwwskazań, warto wspierać samodzielne zmiany pozycji, siadanie, ćwiczenia kończyn i stopniowe uruchamianie. Nawet niewielki ruch może zmniejszać czas ciągłego ucisku na tę samą okolicę.
Zakres aktywności powinien wynikać ze stanu pacjenta. Nie należy gwałtownie sadzać osoby osłabionej ani stawiać jej na nogi bez sprawdzenia, czy utrzymuje równowagę. Zawroty głowy, nagła bladość, duszność, ból w klatce piersiowej lub utrata kontaktu wymagają przerwania czynności i odpowiedniej pomocy medycznej.
Opiekun również musi chronić własny kręgosłup. Ręczne podnoszenie całego ciężaru dorosłej osoby jest niebezpieczne dla obu stron. Gdy transfer powtarza się kilka razy dziennie, warto poprosić fizjoterapeutę o pokazanie techniki oraz dobór podkładu ślizgowego, pasa, deski transferowej lub podnośnika.
Kiedy wynajem łóżka jest rozsądniejszy od zakupu?
Nie każda rodzina wie, czy chory będzie potrzebował łóżka przez kilka tygodni, pół roku czy znacznie dłużej. Zakup może mieć sens przy stałej, dobrze rozpoznanej potrzebie. Wynajem jest natomiast praktyczny po operacji, urazie, udarze albo podczas organizowania opieki paliatywnej, gdy sprzęt jest potrzebny szybko lub przewidywany czas użytkowania pozostaje niepewny.
Przed podpisaniem umowy trzeba sprawdzić koszt transportu, montażu i odbioru, rodzaj dołączonego materaca, zasady serwisowania oraz minimalny okres wynajmu. Dla rodzin organizujących opiekę na Mazowszu rozwiązaniem może być wypożyczalnia łóżek dla chorych w Warszawie. Warto wcześniej zmierzyć drzwi, korytarz, windę oraz miejsce w pokoju.
Łóżko powinno być ustawione tak, aby opiekun miał swobodny dostęp do pacjenta. Konstrukcja wciśnięta pomiędzy ścianę i szafę może uniemożliwić zmianę pozycji, opuszczenie barierki lub bezpieczne użycie wózka.
Kiedy potrzebna jest pomoc medyczna?
Z pielęgniarką lub lekarzem należy skontaktować się po zauważeniu zmiany koloru skóry, która nie ustępuje po odciążeniu, pęcherza, pęknięcia, sączenia albo otwartej rany. Konsultacji wymaga również nowy lub nasilający się ból w okolicy narażonej na ucisk.
Pilnej oceny potrzebują objawy mogące wskazywać na zakażenie: rozszerzające się zaczerwienienie, ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach, gorączka, dreszcze, narastający obrzęk albo gwałtowne pogorszenie stanu chorego. Rany nie należy samodzielnie oczyszczać agresywnymi preparatami ani zakrywać przypadkowym opatrunkiem bez ustalenia sposobu postępowania.
Odleżyny łatwiej powstrzymywać na etapie pierwszych zmian niż leczyć po powstaniu głębokiej rany. Codzienna kontrola skóry, indywidualnie zaplanowana zmiana pozycji, ograniczenie wilgoci oraz właściwie dobrane wyposażenie tworzą podstawę profilaktyki. Równie ważna jest szybka reakcja na niepokojące objawy – zanim niewielka zmiana stanie się poważnym problemem zdrowotnym.
Artykuł sponsorowany
